#دراماتورژی

ازدیدگاه دکتر #محمدرضا_خاکی

گر چه بعضی از محققان تئاتر قدمت آن را به یونان باستان و #بوطیقای_ارسطو می‌رسانند، اما درواقع کاربرد عملی واژه #دراماتورژی در معنایی که کمابیش ما امروزه می‌شناسیم، به نیمه قرن هجدهم می‌رسد؛ به زمانی که #گوتهلد_افرائیم_لسینگ آلمانی این واژه را برای بیان نوع خاصی از عمل نقد نمایش‌نامه یا به‌عبارت روشن‌تر برای تشخیص فرایند دراماتورژی نمایش‌نامه به‌کار برد. او مقالات متعددی درباره اجراهای زمانه خود نوشت. این مقالات در کتاب #دراماتورژی_هامبورگ گردآوری و چاپ شد. در مقالات این کتاب، لسینگ به بیان قرائت خود از بوطیقای ارسطو پرداخت و به‌ویژه از آثار دراماتیک انگلیسی به‌طور اعم و نمایش‌نامه‌های #شکسپیر به‌طور اخص، در مقابل آثار تراژدی‌نویسان فرانسوی که در آن #زمان دست برتر را داشتند دفاع کرد. از آن زمان تاکنون، دراماتورژی گستردگی فراوانی یافته و از حوزه متن به ‌کارگردانی و اجرا و به #طراحی و #خلق_فضا، #بازیگر، #تماشاگر، #صحنه_‌پردازی، #نور و... دامن‌گستر شده است. کاربرد اصطلاحات تئاتری از جمله دراماتورژی، در #مردم‌شناسی و #جامعه‌شناسی هم چشم‌‌اندازهای جدیدی به روی مطالعات اجتماعی گشوده است. در بسیاری از تئاترهای امروز جهان، در اروپا و آمریکا، ضرورت دراماتورژی و حضور دراماتورژ از جایگاهی الزامی و ثابت برخوردار شده است و به یکی از شغل‌های ثابت در کنار کارگردان و نمایش‌نامه‌نویس و گروه اجراکنندگان، تبدیل شده است.

بعضی از تئاتری‌ها کار دشوار دراماتورژی را چنان ساده‌انگارانه و سهل‌الوصول پنداشته‌اند، که بی‌هیچ کوششی به خود اجازه داده‌اند متن بزرگانی چون #شکسپیر، #مولیر، #سوفوکل، #چخوف و امثال آنها را دراماتورژی کنند و به میل خود هر بلایی را که دلشان می‌خواهد، بر سر آثار آنها بیاورند. اما چگونه می‌توان بدون پشتوانه تاریخی و نظری لازم درست را از نادرست تشخیص داد و صحیح را از سقیم تفکیک کرد و به تولید و اجرائی که از نظر فرهنگی و هنری بارور باشد، دست یافت. واقعیت این است که شرایط تئاتر امروزی ما، نه به‌لحاظ امکانات دارای ظرفیت‌های اجرای کامل آثار کلاسیک بزرگانی همچون شکسپیر است و نه کارگردان و بازیگر امروزی ما از قابلیت و آمادگی‌های لازم برای اجرای این‌گونه آثار برخوردار است. از اینها گذشته، فراموش نکنید که فرصت اجرا در سالن‌ها محدود است و عده‌ای در صف اجرا و در محدوده زمانی یک ماه تمرین و یک ماه اجرا منتظرند. در چنین اوضاعی نمی‌توان آثار کامل بزرگانی چون شکسپیر و چخوف را به صحنه برد. خب، چون امکانش نیست، آثارشان را به‌ نظر خود دراماتورژی می‌کنند و برای اینکه به تماشاگران سخت نگذرد، بعضی‌وقت‌ها، از ترفندهای خوشایند عوام‌پسندانه‌ای، استفاده می‌کنند، تا هم گیشه رونق بگیرد و هم مدیر تماشاخانه راضی شود.

منبع آکادمی تئاتر